Umowa wydawnicza to moment przełomowy – często pierwszy formalny dokument w życiu autora. Wiąże się z ekscytacją, ale i niepewnością. Dla wielu to sytuacja zupełnie nowa: po raz pierwszy czytają zapis o „polach eksploatacji”, „licencji niewyłącznej” czy „nakładzie minimalnym”. I choć na pierwszy rzut oka może wydawać się, że to tylko formalność – w rzeczywistości to dokument, który wpływa na całą współpracę. Od redakcji, przez promocję, aż po wznowienia za kilka lat.
Dlatego tak ważne jest, by nie tylko ją przeczytać, ale przede wszystkim – dobrze zrozumieć. To nie bariera, ale drogowskaz. I jeśli podejdziesz do niej świadomie, zyskasz spokój, wpływ i przewidywalność w pracy nad swoją książką.
Umowa dopasowana do modelu współpracy
Wydawnictwa pracują w różnych modelach. Klasyczny model polega na tym, że autor oddaje prawa majątkowe, a wydawca ponosi pełne ryzyko finansowe projektu. W modelu współwydawniczym sytuacja wygląda inaczej: autor partycypuje w kosztach, zachowuje prawa autorskie i ma znacznie większy wpływ na proces. A to oznacza, że również umowa musi ten układ odzwierciedlać.
Nie jest to więc „kontrakt na sprzedaż tekstu”, ale porozumienie o współtworzeniu książki. Dlatego zakres praw, obowiązków, decyzji i odpowiedzialności rozpisany jest szczegółowo – i warto, by każda strona go rozumiała i akceptowała.
Najważniejsze zapisy – i jak je czytać
Choć każda umowa może różnić się detalami, są elementy, które powinny się w niej znaleźć bez względu na wszystko. To one regulują podstawy współpracy i dają odpowiedź na pytanie: kto, co, kiedy i na jakich zasadach.
- Zakres praw autorskich – najczęściej jest to licencja niewyłączna lub wyłączna, a nie przeniesienie praw. Współwydawnictwa zazwyczaj zakładają, że autor zachowuje prawa, a wydawnictwo uzyskuje możliwość korzystania z tekstu w konkretnym zakresie. Warto zwrócić uwagę, na jak długo i w jakich obszarach (druk, e-book, audiobook, zagraniczne licencje).
- Pola eksploatacji – lista formatów i kanałów, w jakich książka może być udostępniana. Im konkretniej są zapisane, tym większa ochrona dla autora i jasność dla obu stron.
- Zakres współpracy – czy w ramach współpracy zawarte są redakcja, korekta, skład, projekt graficzny, działania promocyjne, czy tylko druk i dystrybucja. To punkt, który reguluje cały proces produkcji książki i wpływa na to, kto odpowiada za jakość na poszczególnych etapach.
- Podział obowiązków – kto zatwierdza projekt okładki, kto decyduje o terminach, kto podejmuje decyzje w sprawie opisów, tytułu, materiałów marketingowych. W modelu partnerskim większość tych elementów ustala się wspólnie, ale dobrze, by były jasno rozpisane.
- Warunki rozliczeń – czy autor otrzymuje wynagrodzenie ze sprzedaży, czy tylko zamawia nakład na własny użytek. Jeśli są rozliczenia, to jak często wydawca raportuje sprzedaż, w jakiej wysokości wypłacane jest honorarium i od jakiej podstawy (np. cena detaliczna netto czy wpływ ze sprzedaży).
- Druk i dodruki – ile egzemplarzy obejmuje pierwszy nakład, w jakiej cenie autor może domawiać książki dla siebie, kto decyduje o wznowieniu i jak to jest komunikowane.
- Promocja – czy działania promocyjne są zawarte w umowie, na czym polegają, czy autor bierze w nich udział, czy może zgłaszać własne inicjatywy, i kto pokrywa ich koszty.
- Egzemplarze autorskie – ile sztuk autor otrzymuje po wydaniu książki i czy przysługują mu dodatkowe egzemplarze np. do recenzji czy promocji.
Najczęstsze niejasności i pytania autorów
Autorzy nie są prawnikami. I nie muszą być. Ale warto, by zadali sobie (i wydawnictwu) kilka kluczowych pytań jeszcze przed podpisaniem dokumentu. To nie tylko pozwala rozwiać wątpliwości, ale też pokazuje profesjonalizm.
- Czy autor będzie mógł korzystać z książki w działaniach komercyjnych – np. na szkoleniach, warsztatach, kampaniach reklamowych?
- Czy książka będzie dostępna tylko w sklepie wydawnictwa, czy również w księgarniach?
- Jak wygląda korekta autorska?
- Co stanie się z książką, jeśli sprzedaż będzie niższa niż oczekiwano?
- Czy autor ma wpływ na cenę książki?
Współwydanie = współodpowiedzialność
Model współwydawniczy różni się od tradycyjnego przede wszystkim tym, że autor ma większy wpływ, ale też więcej zadań. Wnosi do projektu nie tylko tekst, ale również zaangażowanie, inicjatywę, często też środki finansowe. To zmienia układ relacji.
Dlatego dobra umowa musi odzwierciedlać realne potrzeby obu stron. Nie wystarczy wzór ściągnięty z internetu. Potrzebna jest rozmowa, dopasowanie i zrozumienie, że każda książka – jak każda współpraca – jest trochę inna.
Podsumowanie
Umowa wydawnicza to nie zbędna formalność. To narzędzie, które porządkuje współpracę, zwiększa bezpieczeństwo i daje autorowi realny wpływ na to, co dzieje się z jego książką. Warto ją czytać uważnie. Nie po to, by szukać zagrożeń, lecz po to, by lepiej zrozumieć własne potrzeby i rolę w procesie wydawniczym.
Zanim podpiszesz umowę, przeczytaj ją powoli, zaznacz pytania i poproś o rozmowę. Współpraca, która zaczyna się od jasnych ustaleń, kończy się większym zadowoleniem – i często kolejnymi wspólnymi projektami.
