Pomysł na książkę to zazwyczaj błysk. Może pojawić się niespodziewanie: w rozmowie, podczas jazdy autobusem, po lekturze innego tekstu albo w chwili, gdy kończysz pisać coś zupełnie innego. To ten moment, w którym pojawia się ekscytacja, ale też niepokój – bo jeszcze nie wiadomo, jak to wszystko ułożyć, ile materiału się zbierze i czy uda się dojść do końca.
Dlatego właśnie planowanie struktury jest tak istotnym etapem pracy autora. Bez względu na to, czy piszesz poradnik, książkę psychologiczną, zbiór opowieści czy fabularyzowaną historię – potrzebujesz szkieletu, który uniesie całą konstrukcję. Pomysł jest impulsem. Plan to mapa.
Zaczynasz – to znaczy: porządkujesz
Większość autorów na tym etapie ma już coś więcej niż sam pomysł. Czasem to zestaw notatek, myśli, obserwacji z pracy zawodowej. Czasem kilka rozdziałów pisanych intuicyjnie. A czasem po prostu wewnętrzne przekonanie, że „ta książka powinna powstać”.
Niezależnie od punktu wyjścia, warto na chwilę się zatrzymać i zadać sobie pytanie: co właściwie chcę przekazać? Co jest osią tej książki? Co czytelnik ma z niej wynieść?
Bez tego pytania łatwo zgubić się po drodze. Pojawi się zbyt wiele tematów, dygresji, rozgałęzień. Dlatego warto wyznaczyć główny kierunek – nawet jeśli nie znasz jeszcze wszystkich przystanków.
Jak określić oś książki?
W książce poradnikowej będzie to najczęściej problem, z którym przychodzi czytelnik, i rozwiązanie, które mu proponujesz. W książce psychologicznej – może to być przemiana, którą chcesz wywołać: od niepewności do sprawczości, od chaosu do porządku, od wewnętrznego krytyka do większej łagodności. W książce dziecięcej – morał lub przesłanie, które prowadzi przez wszystkie opowiadania. W tomiku poetyckim – główny temat lub emocja, która nadaje spójność całości.
Dobrze postawiona oś książki pozwala zbudować wokół niej wszystko inne. To nie znaczy, że każda strona musi do niej nawiązywać wprost – ale każda powinna ją wspierać.
Warto zapisać ją jednym zdaniem – jasnym, prostym, zrozumiałym. To będzie Twój punkt odniesienia przez kolejne tygodnie pracy.
Od osi do szkicu: czas na szkielet
Kiedy znasz już sedno swojej książki, pora rozpiąć wokół niego ramę – stworzyć prostą strukturę, która pomoże Ci rozplanować treść i zachować porządek. To moment, w którym dzielisz książkę na główne części: rozdziały, sekcje, etapy. Ich liczba nie musi być idealna. Ważne, by były logiczne i wspierały Twojego czytelnika w przechodzeniu przez treść.
Jeśli piszesz książkę opartą na procesie zmiany, dobrze jest podzielić ją na etapy, przez które przechodzi czytelnik. Jeśli to zbiór wiedzy – możesz kierować się poziomem trudności lub naturalną kolejnością zagadnień. A jeśli budujesz narrację – zastanów się, gdzie powinna rosnąć intensywność, a gdzie pojawić się moment wytchnienia.
W praktyce warto zapisać w punktach:
- co musi znaleźć się na początku, by przygotować grunt,
- co będzie środkiem ciężkości książki – najważniejszym przesłaniem lub treścią,
- jak chcesz zakończyć – czy domknąć, czy zostawić otwartą przestrzeń.
Struktura to nie tylko kolejność. To także rytm
Książka nie powinna być równym ciągiem treści. Potrzebuje napięcia i spokoju. Tematów mocnych i lżejszych. Refleksji i akcji. Niezależnie od tego, czy piszesz poradnik, czy opowieść – warto myśleć o rytmie czytania.
Czytelnik lubi, gdy prowadzi się go pewną ręką. Gdy książka „oddycha” – daje czas na przemyślenie, przerywa intensywną treść lżejszym przykładem, pozwala wrócić do głównej myśli po dygresji. Dlatego w planie książki warto zaznaczyć sobie też takie momenty: zatrzymania, zmiany tonu, oddechu.
Jeśli piszesz książkę edukacyjną – dodaj pytania, ćwiczenia, krótkie podsumowania. W opowieści – pomyśl, gdzie dobrze zadziała scena intymna po scenie zbiorowej. Rytm buduje komfort czytania. A komfort to warunek, by książkę nie tylko zacząć, ale też dokończyć.
Zostaw przestrzeń na rozwój
Plan struktury to nie kontrakt. To rama, która ma Ci pomagać, a nie ograniczać. Zostaw w niej miejsce na dopisanie czegoś nowego, przestawienie rozdziałów, dodanie opowieści, która pojawi się dopiero później.
Najlepsze książki często rodzą się z planu – ale zmieniają się w trakcie. To naturalne. Proces pisania jest żywy. Nowe pomysły, lepsze ujęcia, konkretne przykłady – one przyjdą z czasem. Ważne, żeby mieć bazę, która pozwoli je wkomponować bez utraty spójności.
Podsumowanie
Stworzenie struktury książki to jeden z tych etapów, które pozornie zatrzymują pisanie, a tak naprawdę je uruchamiają. To moment, w którym pomysł zaczyna nabierać kształtu. Z chaosu rodzi się porządek. Z zapału – konsekwencja.
Nie musisz znać każdego rozdziału i każdego akapitu, zanim napiszesz pierwsze zdanie. Ale potrzebujesz szkicu, planu, który będzie Twoim wsparciem. Struktura nie zamyka wolności pisania – daje jej ramy. A w dobrze zaprojektowanych ramach powstają książki, które się kończy. I które dobrze się czyta.
