MÓJ WIEK XX. Szkice do memuarów

DLACZEGO „SZKICE”?

Nadszedł chyba czas na spisanie wspomnień. Nie wiem, czy jestem świadkiem epoki (bez mała stulecia), ale moje życie toczyło się obok ważnych wydarzeń historycznych. Przeżywałem je, fascynowałem się nimi, byłem ich zapamiętałym obserwatorem. Mój los związany był z tym, co się działo w kręgu, z którego się wywodziłem, i ze zdarzeniami, jakie dotyczyły nie tylko mnie i moich bliskich oraz przyjaciół. Żyłem i obserwowałem życie w mojej Ojczyźnie – Polsce, ale i w wielu innych miejscach świata, od kręgu polarnego, Uralu, Rosji po całą niemal Europę, Izrael czy Amerykę.

W ponad tysiącu publikacji, dwunastu książkach i kilkunastu pracach, których byłem współautorem, znalazło się sporo elementów zaczerpniętych z moich doświadczeń, ale nie wyłania się z nich pełny obraz mojego życia i tego, jak widziałem świat oraz ludzi. Nie brakowało wśród nich osób znanych i wybitnych. Współpracowałem z wieloma czasopismami, encyklopediami, sporadycznie z radiem i telewizją. Pisałem dużo i na wiele tematów, dotyczących m.in.: wojskowości (logistyka i historia), historii prasy, historii Żydów w Polsce i na świecie oraz ich udziału w nauce i kulturze, dziejów Warszawy. Najwięcej pisałem o muzyce (historia, krytyka, aktualia), paralele się też biografistyka, co zaowocowało na przykład kilkudziesięcioma hasłami w „Polskim Słowniku Biograficznym”.

Nie miałem czasu, by usiąść i przelać na papier wspomnienia, które tu – trochę archaicznie, ale z upodobaniem – nazywam „memuarami”. Zastanawiałem się też, z jakiego punktu widzenia mam je spisywać. Bo właściwie kim jestem? Polakiem żydowskiego pochodzenia (w rodzinie byli i są także katolicy), czy Żydem, dawno spolszczonym?

Moja młodość pełna była rozmaitych fascynacji i nienasyconego pragnienia wiedzy. Ciekawiło mnie otaczające życie, ludzie, kultura, a przede wszystkim muzyka, którą wszędzie słyszałem, nawet w turkocie kół na kolei, zgiełku miasta i pozornej sielance wsi… Byłem niedouczonym skrzypkiem i zachłannym pożeraczem muzyki, informacji o jej twórcach i animatorach.

O czym więc pisać w tych memuarach? O młodości spędzonej na ulicy Targowej na warszawskiej Pradze. O szkołach i przerywanych studiach, zwieńczonych karierą naukową (profesor doktor habilitowany!). Nie obrażam się jednak, gdy niekiedy nazywają mnie dyletantem. Chyba muszę coś napisać o „karierze” wojskowej do 1939 roku, udziale w wojnie, z Holocaustem w tle, o służbie powojennej. O aresztowaniu przez NKWD, zsyłce, więzieniu, łagrach. O roku 1968, pracy, pisarstwie i drodze przez mękę do wydawców. Wreszcie o fascynujących przygodach muzycznych, którym poświęcam tu sporo miejsca. Nie mogę też pominąć podróży. Nigdy nie były one turystyczne, zawsze czynne, naukowe, kulturalne, poznawcze, pełne fascynacji i kontaktów z ciekawymi ludźmi. No i oczywiście o rodzinie, bliskich, przyjaciołach, znajomych.

Przytłacza mnie masa pomysłów, tematów, epok, zdarzeń, których byłem świadkiem, a często i uczestnikiem. Jako wojskowy (w sumie 28 lat, w tym okres wojny) źle się czułem w mundurze. Jako historyk odbierany bywałem przez fachowców z przymrużeniem oka, ale i życzliwie. Jako pisarz muzyczny jestem może amatorem, ale mam na swoim koncie cztery książki i setki artykułów z tej dziedziny.

W życiu miałem liczne potknięcia, popełniałem gafy. Może bywałem nonszalancki, zadufany w sobie. Ale cechowała mnie raczej skromność i pokora wobec ludzi i świata.

Więc jednak się przemogłem i zasiadłem do pisania wspomnień. W swojej pracowni jak z kopalni wydobywam dawniejsze, rozsiane, czasami zapomniane publikacje. W każdej jestem gdzieś w tle wydarzeń, które zasługują na upamiętnienie. Wiele tekstów napisałem specjalnie do tych memuarów.

A poza tym, niestety, jestem leniwy i kondycja nie ta. Ponieważ nie mogę już chronologicznie, dzień po dniu, rok po roku, spisywać swoich wspomnień, skorzystałem z „systemu”, jaki odkryłem kiedyś w Paryżu, czytając Chaotyczne memuary człowieka, który był dla mnie jakby bratnią duszą. Starałem się zachować klarowność tych zapisów, ale pojawiające się w nich dygresje mogą wybiegać w przyszłość lub w dawne czasy, toteż proszę o wyrozumiałość dla nie tak sprawnej już pamięci.

Pragnę serdecznie podziękować za pomoc mojej małżonce Uli oraz Stowarzyszeniu Żydowski Instytut Historyczny i jego prezesowi, panu Marianowi Turskiemu, za wsparcie finansowe, które umożliwiło wydanie tych Szkiców.

I wreszcie, z myślą o moich dzieciach, wnukach i prawnukach (może kiedyś będą to czytać), przypominam kilka swoich tekstów opublikowanych w różnych okolicznościach i w rozmaitych periodykach. Zawarłem w nich moje widzenie historii.

Może zatem nie tylko wielka historyczna literatura, ale także moje wspomnienia i prace będą w jakimś stopniu przyczynkiem do niektórych aspektów naszych dziejów.

SYSTEM

Być może ten tytuł brzmi górnolotnie, ale nic na to nie poradzę — w moim życiu niemal niczego nie robiłem systematycznie. Wszystko zależało od miejsca, czasu i okoliczności. Pisałem w pociągach, samolotach, hotelach, bibliotekach, archiwach, w domu, czasem na skrawkach papieru, czasem na maszynie, ołówkiem, a najpóźniej — na komputerze.

Teraz mam przed sobą sterty książek, własnych publikacji, wycinków, notatek, dokumentów, zdjęć. Można by z nich złożyć wiele tomów. Nie mam jednak ani siły, ani możliwości, żeby podjąć się pisania pełnej autobiografii. Dlatego potrzebny był mi inny „system” — prosty i logiczny sposób uporządkowania tej ogromnej ilości treści.

Podzieliłem więc moje wspomnienia na trzy zasadnicze części:

1. Życie — czyli mój świat osobisty: młodość, wojna, edukacja, rodzina, wybory, dramaty, fascynacje.
2.  Służba — a więc czas wojskowy, praca, instytucje, obowiązki, struktury, w których musiałem funkcjonować.
3. Zmagania z historią — czyli mój wieloletni dialog z przeszłością: badania, pisanie, odkrycia, dokumenty, ludzie, których poznałem i opisywałem.

Ten podział dał mi możliwość zachowania porządku, a zarazem pozwolił uniknąć chronologicznego gąszczu dat, bitew, frontów i wydarzeń, które w mojej pamięci często nakładają się na siebie.

System jest prosty — właściwie intuicyjny. Każdy temat rozwijam osobno, czasem wracam do czegoś sprzed lat, czasem wybiegam w przyszłość. Tak działa pamięć. Tak działają ludzkie wspomnienia. Nie chcę ich na siłę prostować ani wygładzać.

Nie piszę więc biografii w klasycznym sensie. Piszę szkice — fragmenty, obrazy, zapisy. One mają złożyć się na całość.

Wszystkie historie, które tu opowiadam, wydarzyły się naprawdę. Ale pamięć — tak jak historia — zawsze podlega interpretacji. Każdy dzień mojego życia mógłby być opowiedziany na dziesiątki sposobów. Wybieram ten, który jest najwierniejszy temu, co czuję dzisiaj, patrząc wstecz na prawie sto lat własnej drogi.

Tak wygląda mój system.

Prosty.
Niedoskonały.
Ale mój.

Część pierwsza – Życie

Ja, dziecko szczęścia?

Urodziłem się w Warszawie, a pierwsze lata życia spędziłem na Pradze, w domu pełnym sprzeczności, różnych charakterów, różnorodnych tradycji i historii, które przenikały się nawzajem. Z perspektywy czasu trudno mi dziś jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czy byłem dzieckiem szczęścia — ale wiem na pewno, że moje dzieciństwo było wszystkim naraz: radością, strachem, ciekawością, niepokojem i ogromną mieszanką doświadczeń, które ukształtowały mnie bardziej, niż rozumiałem to przez wiele kolejnych dekad.

Wychowywałem się w świecie zmieniającym się z dnia na dzień. W miejscu, gdzie ludzie z różnych warstw społecznych spotykali się na ulicach, w sklepikach, na targach, gdzie codzienność nieustannie mieszała się z historią. Praga była swoistym mikrokosmosem — barwnym, żywym, czasem brutalnym, ale zawsze prawdziwym.

Rodzina, w której dorastałem, była wielokulturowa i wielogłosowa. W domu mówiło się po polsku, ale pobrzmiewały też różne akcenty, nawyki wyniesione z innych miejsc, a nawet inne tradycje. Dorastałem między światem Polaków i światem Żydów, między kulturą religijną a świecką, między surowością a czułością, między lękiem a radością. Moje dzieciństwo nie było ani sielanką, ani dramatem — było po prostu życiem, w którym uczyłem się patrzeć, słuchać i rozumieć. Z perspektywy późniejszych przeżyć — wojny, ucieczek, frontów, zsyłek, pracy, studiów, walki o byt — tamte pierwsze lata wydają się wręcz łagodne. A jednak to właśnie wtedy nauczyłem się najważniejszego: że świat jest kruchy, człowiek — samotny, a życie wymaga nieustannej czujności i pokory.

Czy byłem dzieckiem szczęścia?
Być może.
Bo mimo wszystko miałem dom, miałem bliskich, miałem swój mały świat, w którym mogłem dorastać, zanim rzuciły mną fale historii.

Może szczęściem jest właśnie to — że dorasta się, nie wiedząc, jak trudne rzeczy dopiero nadejdą.