PRZEWODNIK DO BADAŃ ARCHEOBOTANICZNYCH

Część pierwsza

TEORETYCZNE PODSTAWY ARCHEOBOTANIKI

I Definicja, przedmiot i zadania archeobotaniki

1. Przedmiot archeobotaniki w ujęciu różnych autorów
2. Stosunek archeobotaniki do innych nauk
3. Zarys historii badań archeobotanicznych
4.  Historia archeobotaniki europejskiej do 11 wojny światowej
5. Etnobotaniczne korzenie archeobotaniki amerykańskiej
6. Okres po 1 wojnie światowej
7. Zarys historii badań archeobotanicznych w Polsce
8. Główne kierunki badawcze we współczesnej archeobotanice

II Szczątki roślin jako materiał źródłowy w archeobotanice

1. Zagadnienia tafonomiczne
2. Formy zachowania się makroskopowych szczątków roślinnych
3. Szczątki mikroskopowe
4. Źródła pomocnicze

III. Rodzaj stanowiska archeologicznego a typ materiału roślinnego

IV. Datowanie szczątków roślinnych zachowanych na stanowiskach archeologicznych

1. Datowanie pośrednie i bezpośrednie
2. Datowanie stratygraficzne, datowniki archeologiczne
3. Metody radiometryczne
4. Dendrochronologia
5. Szczątki roślinne jako podstawa datowania obiektów archeologicznych metodą 14C i metodą dendrochronologiczną
6. Periodyzacja pradziejów Polski

V. Zarys historii wybranych roślin uprawnych

1. Ośrodki udomowienia roślin i powstania rolnictwa
2. Uwagi o taksonomii roślin uprawnych
3. Właściwości gatunków udomowionych w porównaniu z ich dzikimi przodkami
4. Zboża
5. Pszenice diploidalne
6. Pszenice tetraploidalne
7. Pszenice heksaploidalne
8. Najstarsze pszenice nagie na stanowiskach archeologicznych
9. Jęczmień zwyczajny — Hordeum migam L. em. Lam.
10. Żyto zwyczajne — Secale cereale L.
11. Owies zwyczajny — Avena sativa L.
12. Proso zwyczajne — Panicum miliaceum L.
13. Ber — Setaria italica (L.) P. Beauv
14. Gryka zwyczajna — Fagopyrum esculentum Moench
15. Rośliny motylkowate
16. Rośliny olejo- i włóknodajne
17. Rośliny olejodajne i warzywne z rodzaju Brassica
18. Owoce mięsiste i orzechy
19. Warzywa i przyprawy

Część druga

METODY BADAŃ TERENOWYCH I LABORATORYJNYCH

VI. Próbkowanie i zagadnienie badań reprezentatywnych w archeobotanice (Sławomir Kadrow)

1. Dylematy badań wykopaliskowych
2. Badania archeologiczne i archeobotaniczne w aspekcie próbkowania
3. Próba statystyczna i inne pojęcia próbkowania w archeobotanice
4. Próbkowanie krajobrazu

VII. Zbieranie materiału do badań archeobotanicznych

1. Specyfika archeobotanicznych badań terenowych
2. Zasady ogólne obowiązujące przy zbieraniu wszystkich typów materiału archeobotanicznego
3. Wyposażenie terenowe
4. Zbieranie rób do badania szczątków makroskopowych
5. Zbieranie prób na stanowiskach wilgotnych
6. Zbieranie prób na stanowiskach suchych
7. Wskazówki praktyczne dotyczące próbkowania na niektórych rodzajach stanowisk
8. Terenowa obróbka prób makroskopowych
9. Zbieranie materiału do analizy pyłkowej
10. Pobieranie prób z wykopów
11. Wiercenia

VIII. Metody laboratoryjne w analizie karpologicznej i pyłkowej

1. Wyposażenie pracowni archeobotanicznej 182
2. Wyposażenie laboratorium służącego do maceracji prób
3. Wstępne przygotowanie prób do obróbki laboratoryjnej
4. Metody laboratoryjne w badaniu szczątków makroskopowych
5. Maceracja prób
6. Szlamowanie prób osadu wilgotnego
7. Flotacja prób piaszczystych zawierających szczątki spalone
8. Wydobywanie szczątków na sucho ze stanowisk pustynnych
9. Przebieranie prób
10. Przygotowanie prób do analizy pyłkowej
11. Częściej stosowane metody maceracji
12. Metody maceracji stosowane tylko do niektórych osadów

Część trzecia

METODY OZNACZANIA MATERIAŁÓW ROŚLINNYCH I PREZENTACJI WYNIKÓW

IX. Szczątki makroskopowe

1. Ogólne zasady analizy karpologicznej
2. Uwagi wstępne
3. Opis i dokumentacja materiału
4. Opis próby
5. Opis szczątków roślinnych
6. Analiza ilościowa prób zawierających owoce i nasiona
7. Przedstawianie wyników analizy karpologicznej
8. Eksperyment w archeobotanice
9. Cele eksperymentowania w archeobotanice
10. Wpływ fosylizacji na kształt i budowę anatomiczną szczątków
11. Sztuczna fosylizacja z użyciem odczynników chemicznych
12. Doświadczenia ze spalaniem
13. Doświadczenia z odciskami
14. Wpływ fosylizacji na budowę organów roślinnych: wnioski
15. Przykłady testowania hipotez
16. Wpływ spalania na skład zespołów szczątków
17. Rolnictwo eksperymentalne: próby rekonstrukcji
18. Przykłady innych doświadczeń
19. Oznaczanie zbóż spotykanych na stanowiskach archeologicznych w Polsce
20. Wprowadzenie
21. Morfologia zbóż
22. Oznaczanie pszenic
23. Morfologia kłosów, kłosków i ziarniaków
24. Opis gatunków pszenicy spotykanych na stanowiskach polskich
25. Oznaczanie jęczmienia
26. Oznaczanie Zyta
27. Oznaczanie owsa uprawnego
28. Oznaczanie prosa
29. Oznaczanie beru
30. Inne rośliny uprawne spotykane na stanowiskach archeologicznych
31. Opis owoców i nasion niektórych gatunków roślin dzikich ze stanowisk archeologicznych w Polsce
32. Badanie szczątków drewna
33. Wprowadzenie
34. Procesy tafonomiczne prowadzące do nagromadzenia drewna na stanowiskach archeologicznych
35. Przedstawianie wyników analizy drewna
36. Interpretacja znalezisk drewna
37. Oznaczanie drewna kopalnego
38. Schemat budowy anatomicznej drewna
39. Opis drewna drzew i krzewów często spotykanych na stanowiskach archeologicznych w Polsce
40. Badanie odcisków roślinnych na ceramice i polepie
41. Wprowadzenie
42. Oznaczanie odcisków
43. Przedstawianie wyników analizy odcisków
44. Interpretacja wyników analizy odcisków

X. Rozpoznawanie organów spichrzowych roślin jako źródła pożywienia (Lucyna Kubiak-Martens)

1. Wstęp
2. Korzenie i bulwki jako źródło pożywienia
3. Morfologia wegetatywnych organów spichrzowych
4. Organy spichrzowe pochodzenia łodygowego
5. Organy spichrzowe pochodzenia korzeniowego
6. Budowa anatomiczna łodygi i korzenia
7. Rozpoznawanie i klasyfikacja szczątków tkanki parenchymatycznej na etapie sortowania materiału botanicznego
8. Oznaczanie roślin na podstawie zwęglonej tkanki parenchymatycznej
9. Znaleziska zwęglonych szczątków wegetatywnych organów roślin na stanowiskach archeologicznych
10. Perspektywy badań na przyszłość

XI. Wnioskowanie statystyczne i analizy wielowymiarowe w archeobotanice (Adam Walanus, Mirosław Zając)

1. Wprowadzenie
2. Uzasadnienie potrzeby wnioskowania statystycznego
3. Wstęp
4. Przykład wnioskowania statystycznego — liczba ziarniaków
5. Rozkład prawdopodobieństwa
6. Rozkłady prawdopodobieństwa
7. Rozkład prawdopodobieństwa Poissona
8. Odchylenie standardowe
9. Odchylenie standardowe rozkładu Poissona
10. Liczba cyfr znaczących
11. Pomiary a zliczenia
12. Rozkład normalny
13. Testowanie hipotez statystycznych za pomocą rozkładu normalnego
14. Seria pomiarów
15. Jednorodność wyników
16. Średnia
17. Odchylenie standardowe
18. Dokładność średniej
19. Porównanie dwóch średnich, test t
20. Formalizm testowania hipotez statystycznych
21. Korelacja
22. Przykład elementarnych obliczeń i wnioskowania statystycznego
23. Analizy wielowymiarowe
24. Metody klasyfikacji
25. Analiza skupień (taksonomia)
26. Analiza dyskryminacyjna
27. Metody badające strukturę danych
28. Analiza czynnikowa i analiza głównych składowych
29. Analiza korespondencji
30. Skalowanie wielowymiarowe
31. Klasyfikacja symboliczna
32. Zakończenie

XII. Analiza pyłkowa w badaniach archeobotanicznych (Krystyna Wasylikowa)

1. Zastosowanie analizy pyłkowej do badania osadów naturalnych i antropogenicznych: podstawy teoretyczne
2. Zastosowanie analizy pyłkowej do badania stanowisk archeologicznych
3. Obliczanie spektrów pyłkowych i przedstawianie wyników analizy pyłkowej
4. Analiza pyłkowa stanowisk suchych
5. Gleby kopalne
6. Inne źródła materiału palinologicznego spotykane na stanowiskach archeologicznych
7. Analiza pyłkowa osadów jaskiniowych
8. Analiza pyłkowa nawarstwień miejskich
9. Analiza ekskrementów i treści przewodu pokarmowego ludzi i zwierząt
10. Koprolity
11. Latryny, stajnie
12. Zawartość przewodu pokarmowego zwłok ludzkich

XIII. Zastosowanie analizy fitolitów w archeobotanice (Marek Polcyn, Ilona Polcyn, Krystyna Wasylikowa)

1. Co to są fitolity
2. Historia badań nad fitolitami
3. Morfologia fitolitów i możliwość ich oznaczania
4. Pochodzenie fitolitów w osadach
5. Znaczenie fitolitów dla badań archeologicznych
6. Obserwacja mikroskopowa
7. Przedstawianie wyników
8. Zbieranie prób do analizy fitolitów
9. Przygotowanie laboratoryjne prób do analizy fitolitów
10. Uwagi końcowe

XIV. Wykorzystanie okrzemek w archeologii

1. Wprowadzenie
2. Regionalne rekonstrukcje paleoekologiczne
3. Okrzemki w badaniu artefaktów
4. Uwagi praktyczne

XV. Badanie ziaren skrobi zachowanej na stanowiskach archeologicznych

XVI. Rola chemotaksonomii i biologii molekularnej w oznaczaniu szczątków roślinnych i w badaniach filogenetycznych (Andrzej Joachimiak)

1. Podstawy teoretyczne
2. Chemotaksonomia
3. Badania molekularne
4.  Analiza kopalnego DNA
5. Powielanie — metoda PCR
6. Dalsze analizy
7. Podstawowe cechy kopalnego DNA
8. Wybór DNA
9. Wybór sekwencji
10. Omówienie niektórych wyników badań
11. Kukurydza
12. Pszenica
13. Uwagi końcowe

XVII. Zastosowanie analiz fizykochemicznych w archeobotanice (Jerzy Langer)

1. Wprowadzenie
2. Spektroskopia optyczna
3. Spektroskopia absorpcyjna w podczerwieni
4.  Metody magnetycznego rezonansu
5. Spektrometria masowa MS
6. Metody analizy termicznej
7. Metody chromatograficzne
8. Metody aktywacyjne
9. Mikroskopia elektronowa: transmisyjna TEM, skaningowa SEM i mikroanaliza

Część czwarta

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ ARCHEOBOTANICZNYCH

XVIII. Rekonstrukcja zbiorowisk roślinnych (Maria Lityńska-Zając)

1. Podstawy metodyczne
2. Analiza syntaksonomiczna materiałów archeobotanicznych
3. Znaczenie metody fitosocjologicznej w archeobotanice
4. Zastosowanie fitosocjologii do interpretacji materiału subfosylnego
5. Rekonstrukcja konkretnych paleofitocenoz
6. Analiza materiałów występujących w rozproszeniu
7. Możliwość zmian statusu synekologicznego gatunków
8. Ekologiczne liczby wskaźnikowe
9. Wprowadzenie
10. Wskaźniki ekologiczne według Zarzycskiego
11. Zastosowanie liczb ekologicznych w archeobotanice
12. Funkcjonalna interpretacja danych botanicznych
13. Podstawy teoretyczne
14. Przykłady zastosowania metody
15. Analiza flory synantropijnej na podstawie materialów archeobotanicznych

XIX. Rekonstrukcja procesów gospodarczych na podstawach botanicznych (Maria Lityńska-Zając)

1. Chwasty polne jako źródło informacji o sposobach uprawy roślin
2. Termin siewu zbóż i ich pielęgnacja
3. Zarys problemu
4. Spektra biologiczne chwastów współczesnych pól uprawnych
5. Spektra biologiczne chwastów na polach w czasach prehistorycznych
6. Pora żniw w świetle fenologii kwitnienia i owocowania
7. Sposób przeprowadzania żniw
8. Rozkład wysokościowy chwastów na polach współczesnych
9. Sposób sprzętu zbóż w świetle analizy chwastów w materiałach archeobotanicznych
10. Przykłady stanowisk archeobotanicznych dostarczających materiału do dyskusji nad sposobem przeprowadzania żniw
11. Stopień zachwaszczenia ziarna
12. Rotacja upraw, monokultury, uprawy mieszanek
13. Odtwarzanie struktury upraw na podstawie roślin uprawnych zachowanych na stanowiskach archeologicznych
14. Wprowadzenie
15. Uwagi metodyczne
16. Odtwarzanie struktury upraw na poziomie stanowiska
17. Odtwarzanie struktury upraw na poziomie regionu
18. Odtwarzanie struktury upraw w skali Polski
19. Pożywienie zwierząt domowych na podstawie materiałów archeobotanicznych
20. Wprowadzenie
21. Pasza liściowa
22. Pasza zielona i siano
23. Mechanizm przechodzenia od zbieractwa do uprawy roślin na przykładzie stanowiska Abu Hureyra w Syrii
24. Fenologia roślin jako podstawa do rekonstrukcji rozkładu czynności gospodarczych w ciągu roku
25. Materiały archeobotaniczne jako źródło informacji o znaczeniu roślin dla człowieka w czasach prehistorycznych
26. Znaczenie wyników badan archeobotanicznych dla innych dyscyplin naukowych

Literatura

Skorowidz łacińskich nazw roślin

Skorowidz polskich nazw roślin