Masz gotowy tekst i zaczynasz zastanawiać się, jak powinna wyglądać książka jako przedmiot. Czy wybrać klasyczne A5, większe B5, a może mniejszy format? Czy lepsza będzie oprawa miękka, czy twarda? Te decyzje nie powinny wynikać wyłącznie z tego, który wariant bardziej Ci się podoba.
Format i rodzaj oprawy wpływają na wygląd publikacji, jej poręczność, liczbę stron, sposób składu oraz koszt produkcji. Dlatego najlepiej ustalić je stosunkowo wcześnie, zanim książka zostanie złamana, ponieważ późniejsza zmiana może oznaczać konieczność ponownego składu i korekty.
Najpierw zastanów się, do czego książka ma służyć
Przy wyborze formatu warto zacząć od charakteru publikacji i sposobu, w jaki czytelnik będzie z niej korzystał. Inaczej projektuje się powieść przeznaczoną do wygodnego czytania, inaczej podręcznik zawierający tabele i wykresy, a jeszcze inaczej album, w którym najważniejszą rolę odgrywają fotografie.
Przy podejmowaniu decyzji warto uwzględnić kilka podstawowych czynników:
- gatunek i tematykę książki,
- przeznaczenie publikacji,
- objętość tekstu,
- liczbę ilustracji, tabel i wykresów,
- poręczność gotowej książki,
- koszt przygotowania i druku.
Dobrze dobrany format powinien więc odpowiadać zarówno treści, jak i temu, w jaki sposób książka będzie używana.
A5 – uniwersalny format dla wielu książek
A5 jest jednym z najczęściej stosowanych formatów książkowych. W Wydawnictwie Sorus przyjmujemy dla niego wymiar 145 × 205 mm, choć dokładne wartości mogą nieznacznie różnić się w zależności od wydawnictwa i drukarni.
To format często wybierany w przypadku beletrystyki, ponieważ jest poręczny, wygodny do czytania i jednocześnie ekonomiczny w produkcji. Standardowe wymiary dobrze wykorzystują arkusze papieru stosowane przez drukarnie, dzięki czemu ilość odpadów jest mniejsza niż przy nietypowych rozmiarach.
A5 może być więc dobrym punktem wyjścia przy powieści, kryminale, romansie czy innej książce przeznaczonej przede wszystkim do czytania tekstu ciągłego.
Zmniejszone A5, czyli format francuski
Mniejszym wariantem jest tak zwany format francuski. W naszym wydawnictwie stosujemy wymiar 125 × 195 mm. Książka w takim formacie jest bardziej kompaktowa i łatwiej zabrać ją ze sobą.
Dobrze sprawdza się między innymi w przewodnikach, które mają zmieścić się w plecaku lub większej kieszeni. Bywa również stosowany przy tomikach poezji, ponieważ może podkreślić lekkość i subtelność publikacji.
Mniejszy format oznacza jednak mniej miejsca na stronie. W przypadku poezji trzeba więc wcześniej sprawdzić długość wersów, ponieważ dzielenie linijek wiersza może zaburzyć zamierzony układ tekstu. Przy dłuższej prozie trzeba natomiast liczyć się z większą liczbą stron lub koniecznością zastosowania mniejszego stopnia pisma.
B5 – gdy potrzebujesz więcej miejsca na stronie
B5 jest większy od A5, ale nadal pozostaje wygodnym formatem książkowym. W Sorusie przyjmujemy dla niego wymiar 165 × 235 mm.
Ten format często stosujemy w publikacjach naukowych, podręcznikach i poradnikach, szczególnie wtedy, gdy w książce pojawiają się wykresy, rysunki, fotografie lub tabele. Większa powierzchnia strony pozwala czytelniej rozmieścić takie elementy, a jednocześnie zmniejszyć liczbę stron w porównaniu z mniejszym formatem.
B5 warto rozważyć również przy bardzo obszernym tekście. Jeżeli tę samą treść złożysz w większym formacie, na jednej stronie zmieści się jej więcej, dzięki czemu książka nie musi osiągać bardzo dużej objętości. Ten format jest droższy w druku niż A5, ale jednocześnie pozostaje tańszym rozwiązaniem niż A4 czy formaty niestandardowe.
W praktyce mniejsza liczba stron nie oznacza automatycznie niższego kosztu produkcji, ponieważ większa powierzchnia strony podnosi cenę druku – dlatego ta sama książka w A5 i B5 może kosztować w produkcji bardzo podobnie.
Kiedy warto wybrać A4 lub format niestandardowy?
Większe formaty znajdują zastosowanie przede wszystkim tam, gdzie ważną rolę odgrywa warstwa graficzna. Albumy, atlasy oraz bogato ilustrowane książki dla dzieci często wymagają większej powierzchni, aby zdjęcia i ilustracje mogły zostać odpowiednio wyeksponowane.
W niektórych przypadkach można zdecydować się także na format nietypowy, na przykład kwadratowy lub poziomy. Taki wybór powinien jednak wynikać z treści albo sposobu prezentowania materiału. Jeżeli większość fotografii ma poziomy układ lub ilustracje zostały stworzone z myślą o szerokim kadrze, orientacja pozioma może mieć uzasadnienie.
Trzeba jednak pamiętać, że niestandardowy format zwykle zwiększa koszt produkcji. Może wymagać indywidualnego przygotowania makiety, nietypowego składu oraz osobnego opracowania projektu okładki, a przy druku część arkusza papieru może pozostać niewykorzystana, co wpływa na cenę wydrukowania nakładu.
Format wpływa także na grubość książki
Ta sama treść może wyglądać zupełnie inaczej w zależności od wybranego rozmiaru. Większy format pozwala zmieścić więcej tekstu na jednej stronie, dlatego książka może mieć mniejszą liczbę stron i być cieńsza.
Jeżeli masz bardzo obszerny tekst, zwiększenie formatu z A5 do B5 może pomóc ograniczyć liczbę stron. Zdarza się jednak sytuacja odwrotna – autorowi zależy na tym, aby niezbyt obszerny tekst nie wyglądał jak cienka broszura. Wtedy można rozważyć mniejszy format, większy stopień pisma, szersze marginesy lub większą interlinię.
Dlatego nie warto patrzeć wyłącznie na liczbę znaków w pliku. Ważne jest to, jak tekst będzie wyglądał po składzie w konkretnym formacie.
Oprawa miękka czy twarda?
Po wyborze formatu trzeba zdecydować także o rodzaju oprawy. W praktyce najczęściej spotykamy trzy rozwiązania:
- oprawę miękką,
- oprawę twardą,
- oprawę zintegrowaną.
Każdy z tych wariantów ma inne zastosowanie i wpływa zarówno na wygląd książki, jak i na jej trwałość oraz koszt wykonania. Wszystkie rodzaje opraw mogą być połączone z blokiem książki metodą klejoną, szytą lub szyto-klejoną.
Oprawa miękka klejona – najpopularniejsze rozwiązanie
Oprawa miękka klejona jest najczęściej stosowanym i najtańszym rodzajem oprawy. W wielu przypadkach w zupełności wystarcza, zwłaszcza przy książkach o umiarkowanej objętości.
Miękka okładka sprawia, że książka jest lżejsza, poręczniejsza i łatwiejsza do zabrania ze sobą. Z tego powodu często stosuje się ją przy powieściach i poradnikach.
Jeżeli zależy Ci więc na publikacji wygodnej w codziennym użytkowaniu i jednocześnie chcesz ograniczyć koszty produkcji, oprawa miękka klejona będzie jednym z pierwszych wariantów, które warto rozważyć.
Oprawa miękka szyta – gdy książka ma być bardziej wytrzymała
Oprawa miękka szyta jest stosowana rzadziej, ale jest trwalsza od klejonej. Warto ją rozważyć przede wszystkim przy publikacjach o większej objętości lub takich, które będą często używane.
Dobrym przykładem są podręczniki, do których czytelnik wielokrotnie wraca, otwiera je w różnych miejscach i korzysta z nich przez dłuższy czas. Szycie zmniejsza wtedy ryzyko odklejenia się bloku książki od okładki.
To rozwiązanie pośrednie pomiędzy lekką oprawą miękką klejoną a bardziej reprezentacyjną oprawą twardą.
Oprawa twarda – większa trwałość i bardziej reprezentacyjny charakter
Twarda oprawa nadaje książce bardziej elegancki charakter i zwiększa jej odporność na uszkodzenia. Sztywna okładka chroni blok książki, dlatego wnętrze jest nieco mniejsze niż sama oprawa.
Jedną z zalet takiego rozwiązania jest również sposób otwierania książki. Publikację w twardej oprawie łatwiej rozłożyć na stole, co ma znaczenie między innymi przy albumach i innych cięższych książkach, których nie zawsze wygodnie używa się, trzymając je w rękach.
Twarda oprawa może być więc dobrym rozwiązaniem tam, gdzie liczą się trwałość, sposób prezentacji i bardziej reprezentacyjny wygląd publikacji. Trzeba jednak uwzględnić, że jest to rozwiązanie droższe niż standardowa oprawa miękka.
Oprawa zintegrowana – rozwiązanie pomiędzy miękką a twardą
Oprawa zintegrowana, nazywana również półtwardą, łączy część zalet oprawy miękkiej i twardej. Jej okładka jest wykonana z grubszego, elastycznego kartonu, dlatego książka jest lżejsza i bardziej podatna na wyginanie niż w przypadku klasycznej oprawy twardej, a jednocześnie trwalsza i bardziej reprezentacyjna niż standardowa oprawa miękka. Blok książki łączy się z okładką za pomocą wyklejek, dzięki czemu konstrukcyjnie rozwiązanie to jest bliższe oprawie twardej.
Nie zawsze jeden tytuł musi mieć tylko jeden rodzaj oprawy
Zdarza się, że tę samą publikację przygotowuje się w dwóch wariantach – miękkim i twardym. Czasami oba funkcjonują równolegle, a czasami kolejne wydanie lub dodruk otrzymuje inną oprawę.
W naszych materiałach opisujemy przykład książki Kazimierza Nowaka „Rowerem i pieszo przez Czarny Ląd”, która była wydawana zarówno w twardej, jak i miękkiej oprawie. Pokazuje to, że wybór nie musi być raz na zawsze przypisany do konkretnego tytułu. Może zależeć od rynku, oczekiwań czytelników oraz kosztów kolejnych nakładów.
Format ustal przed składem książki
Jednym z ważniejszych powodów, dla których nie warto odkładać tej decyzji, jest jej wpływ na późniejszy skład. Format determinuje szerokość kolumny tekstu, wielkość czcionki, marginesy, rozmieszczenie ilustracji, tabel i innych elementów.
Zmiana rozmiaru już po złamaniu książki może oznaczać konieczność ponownego wykonania składu oraz kolejnej korekty. Po zmianie formatu tekst rozkłada się inaczej na stronach, trzeba ponownie sprawdzić przeniesienia wyrazów, ułożenie ilustracji i tabel oraz cały układ publikacji.
Dlatego format nie powinien być decyzją podejmowaną na samym końcu. Najlepiej ustalić go wspólnie z wydawcą jeszcze przed rozpoczęciem składu.
Nie wybieraj parametrów wyłącznie na podstawie wyglądu
Możesz oczywiście mieć swoje preferencje – chcieć książki mniejszej, większej, bardziej eleganckiej albo bardzo lekkiej. Warto jednak zestawić je z charakterem tekstu i realnymi parametrami produkcji.
Przed podjęciem decyzji dobrze odpowiedzieć sobie na kilka pytań:
- czy książka będzie przede wszystkim czytana, czy również oglądana,
- czy zawiera wiele ilustracji, tabel lub wykresów,
- czy powinna być łatwa do zabrania ze sobą,
- czy będzie często używana, jak podręcznik lub poradnik,
- czy zależy Ci przede wszystkim na trwałości i reprezentacyjnym wyglądzie,
- jak wybór formatu i oprawy wpłynie na koszt całego wydania.
Najlepszy format i oprawa to niekoniecznie najbardziej efektowne rozwiązanie. To takie parametry, które odpowiadają treści, czytelnikowi, sposobowi korzystania z książki oraz założonemu budżetowi.
Podsumowanie
Format i oprawa są ściśle związane z całym projektem książki. Wpływają na liczbę stron, wygodę czytania, rozmieszczenie ilustracji, trwałość publikacji oraz koszty jej przygotowania i druku.
Przy klasycznej beletrystyce często sprawdzi się poręczne A5 i oprawa miękka, przy książce naukowej, podręczniku lub poradniku zawierającym rozbudowane materiały graficzne warto rozważyć większe B5, natomiast album czy bogato ilustrowana publikacja może wymagać jeszcze większego formatu oraz bardziej trwałej oprawy.
Nie musisz jednak podejmować tej decyzji samodzielnie. Warto potraktować swoje oczekiwania jako punkt wyjścia, a ostateczne parametry ustalić z wydawcą po uwzględnieniu objętości, zawartości książki, sposobu jej użytkowania i kosztów produkcji.
